بصیرالملک مستوفی و ادیب عصر قاجار

0

بصیرالملک ، میرزامحمدطاهر یا طاهر مستوفی کاشانی ملقّب به بصیرالملک ، مستوفی و ادیب عهد ناصری . در 1249 در کاشان متولد شد و چهارمین فرزند میرزا احمد ادیب شیبانی ، از فضلای آن شهر بود. کودکی و نوجوانی خود را در کاشان گذراند و بعد به تهران آمد. سپس برای ادامه تحصیل رهسپار کربلا شد و تا مرحله اجتهاد تحصیل را ادامه داد.

بصیرالملک پس از بازگشت به تهران به خدمات دولتی پرداخت و از آن پس تمام زندگی خود را در این راه گذراند.

در اوایل عهد ناصری و در 1280، به مستوفیان دفتر استیفا پیوست و مقام مستوفی یافت و گاه نیز ممیزی مالیات بعضی ولایات را بر عهده می گرفت چنانکه سالها استیفای سمنان و دامغان به عهده او بود.

از 1295 به بعد، به رجال متنفذی چون امین السلطان ، مستوفی الممالک ، اقبال الدوله و بسیاری دیگر نزدیک شد و همچنین مورد توجه شاه قرار گرفت و سالها ریاست و خزانه داری بیوت سلطنتی مانند کتابخانه ، اسلحه خانه و بلورخانه را به عهده داشت.

در 1310، در امور خالصجات مباشر میرزامحمدخان اقبال الدوله وزیر خالصجات شد و در همان سال به بصیرالملک ملقب گردید. اما صدیق الممالک شیبانی نوشته است که وی این لقب را همراه نشان تمثال همایونی در 1313 گرفته است ، و این در حالی است که زیر تصویری که در 1306 گرفته شده لقب بصیرالملک مندرج است.

بصیرالملک عمری را در استیفا گذراند و از مستوفیان مورد توجه شاه و مردی مذهبی و پایبند به مراسم دینی و در زمره مستوفیانی بود «که در دفترخانه مبارکه خدمت مخصوص ندارد» .

شهرت وی بیشتر مرهون فعالیتهای ادبی و تحقیقی اوست . از وی سه اثر باقی مانده است :

کشف الابیات مثنوی مولوی که آن را با شیوه و نظم خاصی تهیه کرده و تا آن زمان بی سابقه بوده است. این اثر به ضمیمه مثنوی در 1299 و به سرمایه محمد رحیم خان علاءالدوله منتشر شد و به مثنوی علاءالدوله شهرت یافت. در 1315، بصیرالملک همین اثر را در قطعی کوچکتر تنظیم کرد و به چاپ رسانید که به مثنوی بصیرالملک معروف شد.

کشف الآیات فارسی و ترجمه ای از قرآن که پس از انتشار با عنوان قرآن بصیرالملکی سالها معروف و مورد توجه و استقبال بوده است

یک دوره یادداشتهای روزانه درباره وقایع سالهای 1301ـ1306. نسخه اصلی آن نزد حسین ثقفی اعزاز و عکس آن در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران است . این اثر با عنوان روزنامه خاطرات بصیرالملک شیبانی به کوشش ایرج افشار و رسول دریاگشت در 1374 ش در تهران به چاپ رسیده است .

این یادداشتها مکمّل خاطرات اعتمادالسلطنه و حاوی اطلاعات ارزنده ای از زندگی روزمرّه مردم از جمله خورد و خوراک و نحوه وقت گذرانی و تفنن ، مناسبات خانوادگی و سطح عمومی زندگی است ؛ همچنین اطلاعاتی در باب دیوان استیفا و مستوفیان ، جغرافیای شهری ، کتابخانه و گنجینه سلطنتی دارد که مؤلف خود شاهد این رخدادها بوده است . این خاطرات از نظر اطلاعات رجالی و سرگذشت سرشناسان و حتی مردمان ناشناخته منبع ارزشمندی است.

بصیرالملک در سال 1330 درگذشت و در صفاییه شهر ری ، در آرامگاهی که خود احداث کرده بود، به خاک سپرده شد. از دو ازدواج بصیرالملک شش پسر و یک دختر باقی ماند.

فرزندان او اغلب در دستگاه دولتی صاحب مقام و نفوذ بودند، از جمله میرزاخلیل شیبانی محاسب الوزاره ، از کارمندان عالیرتبه وزارت پست و تلگراف؛ میرزا سعید شیبانی معدل الدوله ، معاون وزارت جنگ ، وکیل قائن و سیستان و نایب رئیس مجلس و پیشکار مالیه آذربایجان؛ میرزا حسین شیبانی ، معاون وزارت فوائد عامه ، که نخست لقب سهام السلطنه داشت و پس از فوت پدرش ، به لقب او، بصیرالملک خوانده شد؛ میرزا منصور شیبانی ، مستوفی سمنان و دامغان و وکیل قائن و سیستان ، که لقب وی را معدل الدوله ذکر کرده اند، حال آنکه معدل الدوله لقب فرزند دیگر بصیرالملک ، میرزا سعید است.

پسران دیگر او محمود محاسب الممالک معاون و کفیل وزیر پست و تلگراف و عبدالله شیبانی ، رئیس تلگرافخانه قوچان ، بودند.

5/5 - (1 امتیاز)

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.